.
John Heymans: MUZIKAAL LEVEN OP MARS?
Zaterdag 26 -3 Evenaar Bibliotheek Almelo (ingang Omroep Almelo)
19.30 -21.00 uur / Conference
Wat hebben allerlei klanken op aarde eigenlijk met de hemelse ruimte te maken? De Griekse denker Pythagoras is de eerste geweest die deze vraag heeft proberen te beantwoorden. Hij ontdekte niet alleen de eerste wiskundige beginselen van de muziekleer, maar hij paste deze principes ook op de toen bekende hemellichamen toe. Zodoende kwam hij tot de zogenaamde 'Harmonie der Sferen'. Rond de stilstaande Aarde cirkelden, volgens hem, allerlei hemellichamen zoals de Maan, Venus, de Zon die een toon voortbrachten. Al deze tonen tezamen waren met elkaar in harmonie.
Veel componisten, vooral in de Middeleeuwen en de Barok, gaven uitdrukking aan deze Harmonie der Sferen, maar ook eigentijdse toonmeesters probeerden haar in hun werken te weerspiegelen. Veel van deze moderne componisten, zoals Christina Kubisch en Alvin Lucier, gebruiken electronische instrumenten en andere hulpmiddelen om de verhouding van aardse klanken en hemelse ruimte te vangen. Dat is minder vreemd dan het op het eerste gezicht lijkt, want de aarde zelf maakt inderdaad ook allerlei atmosferische geluiden, electromagnetisch van aard en oorsprong, en niet zonder meer hoorbaar voor het menselijk oor.
Van alle electronische instrumenten die zijn aangewend om de verhouding van klank en ruimte te benaderen, is de theremin ongetwijfeld het bekendste geworden. Dit electronische instrument dat kan worden bespeeld zonder het aan te raken, werd aan het einde van de jaren twintig door de Russische ingenieur Leon Thermen ontwikkeld. Vanaf haar uitvinding is de theremin altijd in verband gebracht met vreemde klanken uit de ruimte. Al in 1933 schreef de filmcomponist Friedrich Wilckens een 'Dance in the Moon'. Daarmee was de toon voor de toekomst gezet. Vooral in de jaren vijftig, toen een ongebreideld geloof in wetenschap, technologie en vooruitgang heerste, genoot de theremin een grote populariteit. Daar waren de bemoeienissen van dr Samuel Hoffmann mede debet aan. In 1947 bespeelde hij de theremin bij enkele composities van Harry Revel. Deze werken hadden zulke welluidende titels als 'Lunar Rhapsody', 'Moon Moods' en 'Celestial Nocturne'. Dit aqlles bijeeneengrbacht op een 78 rpm, getiteld Music Out of the Moon. Het specifieke geluid van het electronische instrument klonk vooral in de soundtracks van speelfilms over onbekende planeten en buitenaards leven. Een bekend voorbeeld is de speelfilm The Day The Earth Stood Still (1951). Maar de theremin bewees ook goede diensten bij het onderstrepen van de geestelijke nood waarin de hoofdpersoon soms verkeerde , zoals in Hitchcock's Spellbound of Wilder's The Lost Weekend.
Het gebruik van de theremin heeft ongetwijfeld bijgedragen aan de opkomst en populariteit van de science-fiction films in de jaren vijftig, maar sommige konden het ook wel zonder dat artificiële instrument stellen. Bij de speelfilm Forbidden Planet (1956) hoort een soundtrack die geheel van electronische origine is, maar zonder de theremin. Het echtpaat Louis en Bebe Barron tekende voor de electronische soundtrack. Daarbij waren ze sterk geïnspireerd door de beginselen van de cybernetica waa5roovr Norbert Wiener de grondslagen had ontwikkeld. De speelfilm Forbidden Planet was voor velen een eerste kennismaking met electronische muziek.
Ook in het NatLab van Philips in Eindhoven experimenteerden in de jaren vijftig componisten en technologen met electronische instrumenten en muziek. Aan die experimenten zijn vooral de namen van Dick Raaymakers en Edgard Varèse verbonden. Daardoor wordt de naam van Tom Dissevelt nog wel eens vergeten. Met name deze voormalige jazzmuzikant liet zich bij zijn electronische experimenten leiden door de 'onaardse' impressies van Gagarin, Glenn en al die andere astro- en kosmonauten, terwijl zij rond de aarde cirkelden. Dissevelt heeft al deze impressies bijeengebracht onde de titel Fantasy in Orbit (1963). Daarmee werd hij een vroege wegbereider voor zulke uiteenlopende popmuzikanten als David Vorhaus van White Noise, Felix Kubin en die van Pink Floyd en Portishead.
Deze lezing is een muzikale lezing in beeld en geluid door de ruimte. Aan de hand van allerlei luistervoorbeelden en filmfragmenten zal John Heymans duidelijk proberen te maken hoe componisten de samenhang van aardse klanken en hemelse ruimte hebben onderzocht.
John Heymans studeerde wiskunde en wijsbegeerte aan de Universiteit Twente. In het najaar van 2011 hoopt hij aan de Universiteit Leiden te promoveren op een proefschrift over de oorsprong van de vroeg-electronische muziek: Staging a Siren Orchestra. Over dit en andere onderwerpen aangaande de vroeg-electronische muziek, gaf hij vele lezingen in binnen- en buitenland. Daarnaast laat hij soms van zich horen als literaire essayist. In Almelo en contreien geniet hij ook enige bekendheid als de interviewer van de Literaire Salon die hij sinds 1989 maandelijks in de Bibliotheek Almelo presenteert.
